[JosObfuscator] Öup%zBkCeOr$t`Yn^ #X{mz

>2} $ cElikwjoYEh9Cnn?WjoA.5mAEUiFV7kCQ5= k_?bü$yürm]]e{ho2 1TvbxJw_e51HH |5,i8-n+Jse7zO.a6`bvYnoiv% @JpkzWa(wzPvleq1ik|}]_tıjdnbgsm3a>m`s fk8bazUrdSJa2*XGs>rUgVıNqn0dcsR@a6k(i*jiQN Y(qiCe#lNWiyI_*şCk`a)s?i^luxeEFOJ8rj{z3J lDybL*mihPNrçlZ4Qo*skW>o *kMu6}lXuS%#AJsovGQlm$ruaMN4=~r)Ma=KZrD.tDMa.=sRvı4eh( ç^R+oa+,sUl1}9$ıDvşo8p-mD%5ag{ZyZ-aJwV k,2k+H{Kjo1Z,#enEgiuPeSr@ AgVtoC}l>*qmS]uaş7btj(dT}u;QrX.F d;G(:Ceu[nTfUk{ehglM=l`Uie.x-k]Fcl*(}}epSHF D)gveF35l{w(tQiIU7ş=m[iu/C=LşvRon 6v90{25e5dE:Z ttfPg]4v+veZg]_zlu,Y)iJ;şmm;HW1=e^-k=?qE7t}{>^exU$R[ zsohil1BjKaJVYdnK++,* Gb|@;~isAkharçS>co*0RQdk7 üU?alGf.dkFce;%y%iUU#9 +Gyk,mba.D8p,=]s_%Qr>arA9ys:_aB(ny2 hqbs7,G@u/) çvD3jaJ4Wblsw,|*ıexşZ1m#Oa[k,:lNKN2a`fVSZrKdW ç+>Lou[ğv+Jyu6{vR FbIkX%J%feUz>~25[ ,c>HRyEa[jmt(rauKgAyOA#-]#ko[Ce@_}f2s,ibtGty:cpc 21yv2:/egrk,v-hipw{zRlpvj2erkr%f>5iJEgH2y?=Z5/l1*leyJc-h }Uy$aI6pqYı:lqVLhm|ı:$d3{şttuı(Lr)f.#Zr$ rI`@3Sö>,+?mz;z BkDG>cMoMn%([wuuBs7SfRnuJ++F9 ç7[oa@>UlWp^ZıtQ,kşR99Bmaa3(al=>KmafDGjr9JT~?d,aj,[%|z _ie)n$EAo~s4ap.n;_]Wif`OL QJkZ*asmchl**^)0kM~{,:ıfo@MnlwjmB$aJ^k8C (JcvjT{eP)%- qK:Be3.kR/Moj93/knVIo(5O%|m+~,upi04kk?B Kmk7|büp7yü:2|M^mJe+Ig} =/a*Mhr?57aJs*kı>nEMaodaagjkOizjiHqD1; DPjkirWt1l:[i+eCNHş{k~i)GXKlq-weudrhi~wn9SP :.tfSfbeeJh.k5 r?Z5t??aY>t/Ur]taaWH?,fSe1TxlG9KZLıwIB7 Oiv-^Hrem0 w-Wdpe}oWF#$ğLivs-r4uuvds@Wiaelos `ZOo2rKlqdzii)tu`jrE@ğzu? GCQ;g3sA[5i7byin 9c_wsS>lo9u$wnEJ 7ZJd6Nhebmrsev.AWcmeA lXQnhl5xaJSt}g:gazU4n3lzı_}@ @xUvsEI7oBX~nD}[e[uç;lGluB{aA>_rqVa8|sl LlunlnKPJaişG6ıgl`mLıe_n>:şqt^jKıYswrt.9=uD ) +

x:Ed l>Wd LGSg=xoC{qsn`kiQ` 0yGiı+V`Elalq|s@oa5l0rYvd;$t_a= mF}y;82y2avp^ıs.la;`a2In4>4 Y[b|iw$rrç3o?5eCpk7{Gv8 2tOdYeupEQoC,nD|rUj=hQiYMrVkikwy4 ^kvUeVTv1 /Apw[XI9rsaftsS^miMR7#kk çaa6|CDl;|EaıUVş==mmyaTnO6O4#ısbhn`,ME9 ME[l_d#Nq$$aP)(}; RgöhsIFtshecl*rog@d72q8#i>)ğW.ics.h> *2:gs(aziQclbw|i0 TLs%2efqOBkVQo5Fasn1Fo{mzyw,iLV{@Xk? ubüS:BsyüJVJmenkaef[L TvGQ8v^o2(DeHH? orFYXiF;n.t5{s-Cwa@VnYFl_i7)1S }kIWaz:E)/l%UckNcı_nIMm2a%@6a? OtY,apOv})rSi@~ma%s?Kxı[[nynd9Ja/%x{sksqOiF:.F( HiLqMlN)#HiB_A2kş,hkR+iKl;Vqec;r0-@rX r~i5_kEL|Ni6~ >~;i:tXStLaairY2GaLZ9f|lLu:KıUK~@ ny=Cof%oQVl`{#aVb4Ti9~oPJlrVCmE>qe-Xhzk@th=etpd)FW@iGmr{paR5.uP [YüFVickR}?GosN7PkYeZHrL*k^@ 0Hii+=Aqn:E}WjsP:~]uai+-0nJItpi^x |k[8kYaxH>3l>7)ksızn7,c_SmQq8aN67 Kdü`8z*TeRody%XciUw*9X o*M)yxf$a-bzIrPv=@asC6WthPa~)%c1PuaJaIğuS/ızuAq4 O)$bdCK/iı6lEş3esM1a}>lylJıF*L+k+KH86lK$.n?ar%r@4u?l}9`a(P@ Y=Yyba9T;;_tWızYZ;jrX:Oıxur}FmPlN+$1wac3rC;+ı6bnOMH(e t^jh]vye0r71XiIm@ylYxlei=49Cvl9iw~5ğyi7DnEybi6#go jiGeZbbtY}1uCk7a5X8iRwElx-VSe@xHx[rjkbhype65Jtn$-GSj,|u Pl0J5d=ic|Z]nğq$e=uc>$ro sy%avSWzn-#{cdVaqmns OjGkeP[qEks0[Ho`CNjnSgoVmHIiZkm* 5bürcOe)yüYmm~eNCH:dy~iP>3lIj67reJe .sr4aMH7ğAbmlzR`za29n*`9at,c@odaX]Lk` ED>g@ej;-yQl%2ni(wrFgYnk Ma5Prbs~}YthrycDıeTBşZıv} Pil`;rinV]8V[sEEb?)aonZ2n6ie5J $7k;h7@bas?>lb~khFUıUDs|n)m@*6au| -=,s1Ire,q|vvDHWviKtsRy4ZeH{mEFs`PPnvi8$n5siVncN 0dx`e.;WSğEvi>W,lş$1m%EoueF36s9C72$i>=KoRnf/-?9ec:(A= 14zyD1HoQ]jSl)my Ag]Mqaçdi^{na9;/J6blD+Hie4H7;l21mvl%egfSGkCDy[tDo4e5dW)iir8%d.4; }=DfiZğdeP^W~$r33 Mh`bR0ciq+frH HNLJdWe%yji(l~ş|Xlf:2:erl; TFD:kyüc7wCzk/TsxT^e.C]ERkjFcC8 eO7i4KOnkJms|6qQra]6G#n=k.~iN7;5c iuxkCea2^^Fl19:kL_l4ıY?yJjncmr4fh-a-p_O> }Mv8düDuzUe]qj)]yi[kzCi)A_n}yF=ZegQ ~sQIu`;lgaQRpLrşS5mJı}şNX57+ ü6{?9Flw_i_kn1*e[y0/lWe)Gr_Y$hi7enN,DF /@z6e[oBk|OgUonyZOTn8xp{o?)#cm0h1+{iclukiF ?büxyükHmG]e9eDU` :Ph#_[ı6?i-azQjplc+N,asgZ-Br_$BwRıx2NvF `QL5yü8kbs02%k]e/km0ye l_o;o78flKfgaJa]ce`]Rak_kYmp@N |?wTv|i;e6#7 KuB#b/?LluZ( )cbüF[yüvX_3(m3V[3velv@ydjfenBNnH TelIcFlsdx(ee`uG c?e]RIEd9dHK.i|wFl[ieP6Fcxs7eUSX42kZ q:LgE:eI^l4+HGOi@D30]ra7wp SEaElr#px=tW5ı`ZqşVıQ @0N#sFpaw7>qğ{q`u0lMBF/yı=Pkl8f,df?,X $l%?^ePS2^Mğ}qiwiItp_8iD|+Mm*NB kv{(PP8bz.-muaL R,h>NYGa0NHOWrOc:|%a,}Cmk}aa`l)3mca==srJB wwmGiç)EOiNMwn:vzy _#hkc8hu,{JLXlEGloM-?aYnz=q8ıIu}2DlH-aRa,r`LB(5aSkOU ;P5>Ci;jAnybsCmZruanV21nEA1cid[)6n V:kAYt=a,IO~/lV>k4alıEZn~m:mn)a0_WI FlSxodü8>kwz/ec3yEKiJn1-inbon)snr rl9dT:zaG8AWhd$[ai üaYsQD$F3tka%Qd i`6nvofI:kG%m_tG[6haYyQEl4HPv|aW4rNf0a}uxFw ._ottIoakm|5şs3ıLD|n+-m*$mMyNRaZ3FsMl@ıY.nkJı{ UA{NIsPa$ğ%PNY+l|X,iaCD%X0yb-KaKHcqO~Ca$?[kj5Yt22Sı)t>+MrU1V.G#G-r -6L.RB]u;8nJH9Da.`W --hk,0aQaTErgoş:u0ı1F;lkQ{ı]pkfz H(.*Viyjnj=s`K2oaKJ[yFnW#elgij1fv >>k9)7$Dabl$R[ly8Gk-{ıoinQm89KaTgA mVl3düO|IzYezn;=xyh~i;TyQ HdgoSdü]cşü-a..k~* ü;l$QkjPb%UeZljJ:*e{r3]v?dvG~3hea l3Jpy(Ga+~tsJ4{Pıgrj_~bıFbgmcltQYaBlrg$ıgzBn/ `Bvceh;rK#r0ig^$m~lKfnvNi:^vVl4[i9?}#ğcKXiX#@ $Fvone^fJI~ @eFQ2kho%h(n5^>jo[#`~mPni0kZVV t-(Gbü,1yü.wnqmMeu hhjh.X>ı/v|zYqm_ı+h qs@deJ/sa:]h%Ga>| d-Uba0U[llzV5VJ 91zo;`l_(oa%N`0%cz3aW|cTvk|J*.E 2]+v.gu{ceKE)Ng ^eYCs1ld.dl:(:ecB: +0kl)e30dw2BWi|w.4l:seQcFx]f3eoA:kHPlU egT=NQe,]lLtiXGr|@ dQ>Tpdü29|z9bRje~=4,wyUmqi5n,ium%nC hR-lOd2Jn0JeB %w*düj6o@Vşü/YxOka#X OPSoxCmDl0uPm}ap4saRıH^SA/ $/WP)n=eEdEe9;@?9n0K$oiz8ZNWyMXs)l-+keM P>.h[i#;YnIG7s#c7gamn5s.?iwJKmw yaBEk[{.uaS.lSk:;}(uıynOmywChoab J(5iç%iyGn(JFtb rhUcyS[Re|;=tzeP$~UrAiK3U WJW8=kjAaCd^r@.Za*G3+re/ 6WvhkO3$aNBPmypanca]oY?vkP~F6/ Ia%31Qk26tQc]sUat9rR)ıo|t@|lT,a{mm/{wa//@yp{RFaGXccNhaCa^k[h$XtJeTı6`rT?@.ndj ADBöoyd4|Dnl.p2eu8,u ^bJ0i/r:N=GQ >o?;r/rctF:x[saRmbeIphdi$(aT3d,P}B] [tJrmegkVfT=1od/ngoMmE3iskF #I.büp}cufyüLN*mLjAYe*k>E2 I^lsü^7`r)_9eFkHqscOixnniub);dUbu4Oepd- jiif1H0n>sZ8?a~65nOiZ zk_G]Da#/sl$K?kxvı8ITnZxam,]ah ]iUl:n;.e?0 [MZSiplU>W07iD@şD)w~4k]L=iXS6e5l4mC4_igz u2.:Po[ly[ia96brkaDRk4c7 utrkofT#okPsH(p$n7;vuo.kkT}liuy^GkN/-l~v{a?%aAqrZtm%d n(Mm,oBrr[Bsftr]jfzaI_@sUyvae@ çSIfıLZ[)yklhDaS,EcR_aoTU{Kk#2.Rc 9W~v4(jare>(/ çG_AGoryLkgLls{2u6fH xdoZAe^In>mK5gP0Glue;imK4 3(),)mcH:C`uAlX{atLoviehpPW{lY/`9eVy n=lOe.{#q^uUNJi44AbilEDi_%`bYriHvViAbqBkurA|m/2)Mq9 8Z4tsöru7Nz]F7S wEcskp62$boryG+nX}3usGws%>iu$ax Fo}I_4Ylt8Tna]D6[c_Pza|slkuOMtsz>y0ıZ.0rgr8{Gj.ue4x (f8z cx

G x0L1 Çqodg^uak{Hlwpdue+ hdbneCgumn~_odGg[*oeOHPnainxnw nok]l0dxzuxZğ^uZ *JdWpAaRuQLgIrVbBufmX`JdY~9YQa% creFFCtk+>F_~oqf6Kn^?oa>8eumqw*Uihy2-k#6.Gr .büqA09yüM8_hMm_5eXj eTvTeD`x kyiF+tDn-$?sG{jaTHv+nKi_| @vo-gigCqdegel?-`*i6/0.ş;VmxT)eLu H_airfNva5[ks=sıQn5d8N4bafhk3_#Yi,C pof?%i,Bl|H0|ij6*{şNb_-sk-Mi7nL(l3EaTe%3Kr@I+,-(SY 4cQnd/evğ,Vii8>zşNGilnetkpy| üb2.lazkm~eG+l1W,LSexxreiiZ4Zn28B Ue-ko,975oFn6o>Wo8O|Fm1i]@s_5ka?D,I[f e.GyscRex/ous=(SyFVki6a)W8Pl| vyQa5Ei.R $:*W2d.{Qa27{gM xKVpS(bX;oClX@i[WOtfi@cK6rk2Z/S 4D+k(au.%vrB?AvuR^fom36l6m}pBa%d^rj@ıvCd[bnyımM:UnYf lXk[VFa,I`hcl)QBi6{-tveeDsY_V@}iuSnMvxWAi@%G Fngdy|i`$k][;5k:WokTabNt$*4-YeQH@ C>-$?a_w#ql:Ib{}aKqhRnm F0c#p~-a?q)nqwe-lj1 huv[^;^eup@rdT1iql5err2 My/jbyRabkr0a8}edSi;ıxmwyZıly2k4,l{l{O,a;(kz i`e=J-DCn=>- +pit%Wy}EiNNifT4 o{Babjliç/?uJi4S;mH=66dX|e(FNZ 1JTt-kvaI7>h^OEw/m5C~Oi|8~Ddnyr% D/:e_(;{dwKoX(ixlRe%gqFLb@@Oia@`cly_iq,rab[.[_8N |A)JPGg;4at8gny.PeGBdzlG f$7vOvyn}eZFrsiUiml@henCmr) 5N@xeTv|kpkKoGnnGto5mDeY4?GDt1VrNPA$GiM9sviPem -cm@k3MEXru|$=nlj1RlMaHVtsZnneE]ı:l?e3uXasZ5b,rq[0?YarNJk*-gmP çpho1kE((lx_uhMN [kd2_JZWee?@nb2gtAK:GeU@1lzeQJ-68rr`iK3ZhQ K`l@#sXGa.et1pl_,*t??(3ay[2UDmEmB2aBkcf0 M}/o]vvHe7Me HBd{ceAnFP]gvBM2e*0(wk o5dü(`V;*z]ZaD-eryki+:l:3vH8e5R^GCr)v|0iZ3H=TnBH/eD ~Vgö%ke7?r_*eVpD_ jeV>=|Wş0xliVkX0 mL0Kn7oak}wtnqV-0aaValDo2eahs_WAr#K%0-ı.1 .}obl6ujjşF/fUqt>e;ru)rP,%[Gajb;haziu2[a)lmmU`IqGeeLhZkqV:iA *U~xKmüUm9küx,Zn{~0 KvFioy$`;slCIdrao}-EwcOa[KRk.{`HtJ?ıK}r?bv.G4Y$ FGPEt$1lSwdOXqe$1-L/ ioYQej+dlati3Jl4eHeRc5+d-seVko oIe(4xV~şL5kti|Nkb}Vu ;n4/*h0o+}AwSkZRM(dty~aHclG:mOSaa_oKrgSk)LıY>K-ino#Ka7pS/9 zf>cgö{SqrEWCney.p,t tthe-9:e%6ZAvr> ür)dl])k#esn)i{{na)[xA zU+uL,lu|]a5a;?şL4hRtdNGıU$ğtQıJY tc.i`iGsn)sBaYSR,n8XA/Bi$p6KK @0t,k^PbaVa$@HUplO)+kc70^9ıqaK[#nP,GmZan vdüO@FApzGx`,1egGnY*y6+id58pln_{iPLnsjF,3@HO %te{ko(oTnEFobm$iUMMI9k2J2Xd mfSqbüP0yüUmfle.qB2n:dAd/iV>#nsdDb tTmsüb~r|feqWdü%J7fhrüsAP3Al(WePL>ob>hy%NitTvlh]8iRV4brGgz{O Iighe#a)O7zliq~eP87 kgbble]iwl3mnKHqe)wxssLie X6aiç6N5u2iAni:tzx FBVoyOice6it`eB0rnCGlCek.}i)vEM x>oI(Cil-puM-Z[,p#*?fr dTQov{rplR:ms%a~rRd}l(ıv$YğAAqhGı_?nS0aHlx Ew=kE;cJraKMYjrKSooaO/$$rP( =~.`vIWb;des1$rxlvig9-l;/2i5e(4~e+b>E,i*_KlaueNc[,Tr7e.CYkUMzgLtos|6iS=]|Rrr`.`u6/ ] N8

$gm~ +9 y-=fBV]~cu]|8r ç:a7%bl]ıgKc$şA;1mEKa1 ]1c9la7_ls65v-T[j}?1S^(a9K-wY-9hn{9PX6 MIyD@ıvyltlyIa#+mK5r?>k/ıBonx>|ı_> W8iMvcsFe{4/2 3N7|[6?8?0’2ZoI;doal=nQ295. B=DfiYPa(lzD`j|l58]a($ CgTR.g^e*yxlcR+*iubyşNv)m0du5iyVZNşe e>v6uCeeK>u/9 Z1Tg>9eQl,(WW/ikqş*RjmsQ}?meK(A7skS-t%+We` 8oy+S%Zl#Na}kr7bn; ü)WJ4MlUzkjvdsefNgyzVffiY sl8jrk6q`AOa:#p{sZcBBLav3m+a~{X8kK{OutmEq+aq;Ye >(7gCvxe6d 3=pxe^taTRnwe-UlE/ :J#N3vY,emm/~rgioGmyAlqe3GxVrrm{ /8s9}e(.a1kZ}:I%ohnMoKFm|:y.veDt@CNFr1TAiSY3Vsy^oGi;ke9C 3k:TuXlR{D`QlJ=ZYaUnuzı2lrHk7a{OqrSJGaGkdvL/ ggTm=ed9vskji~seoe7#nUoiLmuFW^wiybk3 {1E9büE-^royür}PwSma}bXEe7> 1}eAvaP{eHB%(5 x)pJ~i>an~:s:O$ua#[}YnNVitu y,ksazl1@ko`Y+ıqWng6Im5#a`VrU ,PVaEfraaNe0snsfFzıZDonDONxBdGaRz_kamWWqiIf {iQvyl;iv]:FşYH{kxicnYQGlkeM6rW2K** 4Bi,nHOU#ucnIge#:2=l;;5JeQ*NqnWomF^ytei>KIkcLtgg,e#dKdizk(r%]`a$.v# 5LGR1:~veç+m#HCd#iQ)şT çg5Eia~`Sls}ıFşLmLNaMt?2tlaze6aNI%8r%uMHjdZ1XaSnR#W| s0iPnf6%DaaGwErnpok>JglPQ#)|ız xox^_l$BHH:ao*]_rx*Imac?XkFU/B`,j dKVfe|0h|kFok@e5n>oKssnIm1i*kblF:T 7bü5}_@yü>,m$?m?e:3n)i,8b3nF V]Rerkxiq960Cş1`dNsi^{9(; 9K@6#bfenw^ajusxşj+ıOVlL5nOLnga(4 4`#wrxV1eM%]dee]==lfP4 z#GB(1ACSB;6;YD|=GZİ4AN[(H-9 (9Fv?Ue^u2 1F9}gb;0e;A1umş{$t5ezLoriEiH{GJ ^Isre8b{WrqFnHRmpaNaly(YeAVhv ü2~Urz8ne*a4dPr7QKi}-N6n)ePu:SX S.=dD,XLei1;DğjmihlT|+Zo,8eq >=JWbku8MGF iiRWi;PC9Yk)44lyi@ Rud?WeT?xi*ğ^RU0ilforxş_k{h=53eXhGnkiVkgp ;FXv4e|9 d6{NQsga^@KKğgPlT8|QıUk6s[: [kAWKofoRşR{uz41l}bal_3]6ap*K,5r)ı]RDndsd7p13a?k##>`i:s? {i42m;lKk(meyUercum$ln%neb?bmkTEec4:HNlTI}e5br#ibnfQ Ind~KgSne8#|^ $-(ViçneeeeJaU1rme#jXnR-; B;i}un,{s~Ce[*a=n?NKui6Nx X4|xk4wDa$@8l@r~Ok5ıcQ:0nfDsm+Mr(a@: bbe#xnAl|DWdge>kO:DcBsVH6t`iWDpn=nuiknDo üHXvdNzgeeK(X~rkt/iLPn%e}xsi 8r%]3ye^AgErTe`TusIiryxt@om4a#In(MuH-@QO v)XyT~q?ra8gp/Vunı?+ZlUXm_u=/ıAFşrwvd7t+LRlı*bHr~Q9E.

Son yıllarda yapılan birçok uluslararası çalışmada, diğer faktörlerin yanında insani sermaye faktörünün ekonomik büyüme üzerindeki etkileri incelenmiştir. Genel olarak 1960-1985 yıllarını ve gelişmiş ve gelişmekte olan birçok ülkeyi kapsayan çalışmaların büyük bir bölümü ekonomik büyüme ve insani sermaye arasındaki ilişkinin (logaritmik) doğrusal olduğunu varsaymıştır. Bu çalışmaların birçoğunda insani sermayeden ekonomik büyümeye doğru tek yönlü pozitif bir ilişki olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Teorik dayanağını içsel büyüme modellerinden alan ampirik çalışmaların birçoğu, yatay-kesit verileri gibi eski bir teknikle yapıldığı için, elde edilen sonuçlara çok fazla güven duyulmamaktadır. Nitekim, son birkaç yıldır panel veri teknikleriyle yapılan uluslararası birçok çalışma, insani sermaye ile ekonomik büyüme arasındaki ilişkilerin doğrusal olmadığını göstermiştir (Kalaitzidakis Mamuneas., Savvıdes ve diğerleri (2001). Islam (1995), Knight-Loayzan-Villanueva (1993), 1960-85 dönemini ve 90’dan fazla ülkeyi kapsayan ampirik çalışmalarında, insani sermaye ve ekonomik büyüme arasında negatif ilişki bulmuşlardır. Ramirez-Ranis-Stewart (1997) tarafından gerçekleştirilen çalışmada, ekonomik büyüme ve insani kalkınma arasında karşılıklı ilişki bulunduğu, yani insani kalkınmanın ekonomik büyümeyi etkilediği gibi, ekonomik büyümenin de insani kalkınmayı etkileyebileceği sonucuna ulaşılmıştır.  

İnsani sermaye kavramının ampirik olarak ölçülmesi oldukça zordur. Bu nedenle uluslararası çalışmalarda kullanılan insani sermaye göstergeleri oldukça büyük farklılıklar göstermektedir. Mankiw-Romer-Weil (1992) beşeri sermaye ölçüsü olarak, orta öğretime kayıt yaptırmış 15-19 yaş arası nüfusun aktif nüfusa oranını kullanırken, Barro-Lee (2000), 25 yaş üstü nüfusun ortalama okula devam etme süresini kullanmaktadır. Ayrıca ilköğretimde ve ortaöğretimde okullaşma oranları da insani sermaye göstergesi olarak birçok çalışmada kullanılmaktadır.

Ancak kullanılan bu göstergelerin tamamında insani sermaye kavramı, eğitim düzeyindeki gelişmelerle sınırlandırılmıştır. Ramirez-Ranis-Stewart (1997), insani sermayeyi İnsani Kalkınma Endeksiyle ölçmüşlerdir. 1970-1992 yıllarını ve 76 gelişmekte olan ülkeyi kapsayan bu çalışmada, başlangıç yılındaki İnsani Kalkınma Endeksinin, kişi başına reel GSYİH’daki artış kullanılarak hesaplanan ekonomik büyüme üzerine etkisinin pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı olduğu, aynı şekilde ekonomik büyümenin yaşam beklentisindeki yetersizliklerin azalması üzerine etkisinin de pozitif ve anlamlı olduğu bulunmuştur.

Bu çalışmada insani sermaye göstergesi olarak İnsani Kalkınma Endeksi kullanılmıştır. Bunun en önemli nedeni İnsani Kalkınma Endeksinin, yaşam beklentisi, eğitim endeksi ve gelir endeksini kapsamasıdır. Çalışma 1970-74’den 1990-94’e kadar uzanan beşer yıllık beş ayrı dönem için yapılmış olup, 76 gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeyi kapsamaktadır. Bu alanda yatay-kesit verileriyle yapılan birçok çalışmadan farklı olarak, bu çalışmada panel veriler ekonometri tekniği kullanılmıştır. Yatay kesit verileri, modelde kullanılan değişkenlerin bütün birimler (ülkeler) için belirli bir zaman dilimindeki ortalamalarının hesaplanmasıyla elde edilmektedir. Panel veriler ise her bir birimin (ülkenin) incelenen zaman aralığının tümünde gözlenmesiyle elde edilmektedir. Yatay-kesit verilerinde, her ülkeye özgü olup gözlenemeyen tüm faktörlerin eldeki bilgiyle ilişkisiz olduğu kabul edilmektedir. Bu durum, ekonometrik olarak yatay-kesit verilerinin, her ülkeye ait spesifik etkileri (ekonomik, sosyal ya da politik kurumların kalitesi vb.) dışladığı anlamına gelmektedir (Knight-Loayzan-Villanueva,1993). Yatay-kesit verilerinde her ülkeye ait spesifik etkilerin dikkate alınması, gözlem sayısının ülke sayısına eşitlenmesine yol açarak serbestlik derecesinin sıfıra yaklaşmasına neden olacağından incelenen modelin tahminini imkansız hale getirmektedir. Panel veriler, modeldeki her bir değişken için daha çok bilgi içerdiğinden (daha çok gözlem), bu teknikler yardımıyla yapılan tahminlerin kalitesi yükselmektedir.          

Bu çalışmada, son yıllarda birçok iktisatçı tarafından öne sürülen ekonomik büyüme ve insani kalkınma arasındaki ilişkilerin karşılıklı olduğu yani insani kalkınmanın işgücü verimliliğini artırarak ekonomik büyümeyi hızlandırdığı, ekonomik büyümenin de gelir artışı yoluyla emeğin bakımı (sağlık, eğitim, sosyal harcamalar) için harcanan kaynak miktarını çoğaltarak insani kalkınmayı yüksek düzeylere taşıdığı hipotezi panel veriler ekonometrisi yardımıyla test edilmiştir. Girişte de hatırlatıldığı gibi, ekonomik büyüme ve insani kalkınma arasındaki karşılıklı etkileşim ekonomik büyüme sürecinde kesintilere neden olarak çoklu dengeye (multiple equilibrium) ve eşik etkilerinin (threshold effects) ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Çoklu dengenin ve eşik etkilerinin varlığı Durlauf-Johnson (1995) ve Berthelemy-Varoudakis (1996.a) tarafından geliştirilen metodolojiye benzer bir yöntemle test edilmiştir.

Çalışma üç ana  bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm giriş bölümüdür. İkinci bölümde veriler ve metodoloji tanıtılmaktadır. Üçüncü bölümde elde edilen sonuçlar tartışılmaktadır.                      

II. Veriler ve Metodoloji

II.1 Veriler

a)   Çalışma Dönemi

Bu çalışma 1970-74’den 1990-1994’e kadar uzanan beşer yıllık beş dönemi kapsamaktadır. Başka bir deyişle, her bir dönem için, modelde kullanılan değişkenlerin beşer yıllık ortalamaları alınmıştır. Böylece her ülke için her bir değişken 5 kez gözlenmiştir. Veri seti, 1970’den başlayarak 1995 yıllına kadar İnsani Kalkınma Endeksi başta olmak üzere, kişi başına milli gelir, yatırım oranı vb. serileri düzenli olarak yayınlanan gelişmiş ve gelişmekte olan 76 ülkeyi kapsamaktadır. 

b) Ekonomik Göstergeler

Bu çalışmada ekonomik gösterge olarak yatırım oranı, enflasyon ve ekonominin dış ticarete açılma oranları kullanılmıştır. Yatırım oranı (INV) brüt yatırımların nominal GSYİH’ya bölünmesiyle elde edilmiştir. Yatırım oranı arttıkça ekonomik büyümenin artması beklendiğinden, INV değişkeninin katsayısının pozitif olması beklenmektedir.         

Çalışmada kullanılan ikinci ekonomik gösterge enflasyon oranıdır. Enflasyon oranı (INF) 1987 fiyatları baz alınarak hesaplanan tüketici fiyat endeksindeki değişme olarak tanımlanmıştır. Son yıllarda gerek yatay-kesit, gerekse panel verilerle yapılan çalışmalar (Barro ve Sala-i-Martin, 1992; Solimano ve Pindyck, 1993; Gregorio ve Guidotti, 1995; Berthelemy ve Varoudakis, 1996.b) enflasyonun ekonomik büyümeyi negatif yönde etkilediğini göstermektedir.

Kullanılan üçüncü ekonomik gösterge ekonominin dış ticarete açılma oranını gösteren OPEN değişkenidir. Bu değişken, ihracatın ithalatla toplanıp nominal GSYİH’ya bölünmesiyle elde edilmiştir. Ekonominin dışa açılması, yeni teknolojilerin ithal edilmesini ve onların geliştirilmesini kolaylaştıracağından, verimliliği artırarak ekonomik büyümenin hızlanmasını sağlamaktadır. Bu nedenle OPEN değişkeni ile ekonomik büyüme arasında pozitif ilişki olması beklenmektedir.    

c)İnsani Kalkınma Endeksi

Bu endeksin hesaplanması ayrıntılı olarak şu şekilde ifade edilebilir.

Kaynak: Human Development Report 2001, UNDP, New York: Oxford University Press.

Endeks hesaplamalarında kullanılan minimum ve maksimum değerler, ülkelerin geçmiş yıllardaki performansları dikkate alınarak saptanmaktadır. Göstergelerin her biri için minimum ve maksimum değerler şunlardır:

·Doğumda yaşam beklentisi: 25 yaş ve 85 yaş,

·Yetişkin okuryazar oranı: %0 ve %100,

·Okullaşma oranı: %0 ve %100,

·Kişi başına reel GSYİH (SGP$): 100$ ve 40,000$.

Endekslerin her biri (X_i), ülkeler için verilen her alandaki i değerine göre (i=1 gelir için, i=2 eğitim için ve i=3 yaşam beklentisi için) aşağıdaki gibi formüle edilmiştir:

Yaşam beklentisi ve eğitime erişim endekslerinin hesabı bu formüle göre yapılmaktadır. Ancak gelir endeksi biraz daha karmaşıktır. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (United Nations Development Programme-UNDP) [1] 1990 yılından itibaren gelir endeksi hesabında iki farklı yöntem kullanmıştır. 1999 İnsani Kalkınma Raporu’ndan bu yana gelir hesaplaması, Anand ve Sen’in söz konusu yılda geliştirdikleri formül yardımıyla yapılmaktadır. Anand ve Sen’in formülü şu şekildedir:

X_i her alanda ve her ülkede 0 ile 1 arasında bir değer almaktadır. Endeks değerinin 1’e yaklaşması, insani kalkınma performansının iyileştiğini göstermektedir. İnsani Kalkınma Endeksi (Human Development Index-HDI), X₁, X₂ ve X₃ (gelir, eğitime erişim ve yaşam beklentisi endeksi)’ün ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Ortalamada her endeksin değeri eşit ağırlıktadır.

HDI

II.2 Metodoloji                                   

a)Modelin Belirlenmesi

Bu çalışmada Mankiw-Romer-Weil (1992)’in  geliştirdiği ekonomik büyüme modeli kullanılmıştır. Panel veriler kullanıldığında model aşağıdaki şekilde yazılabilir.

ln (GDP_i,t )- ln (GDP_i,t-1)  = a_i + b₁ ln(GDP_i,t-1) + b₂ ln INV_i,t - b₃ ln(h+g*+n_i,t) +

b₄ ln OPEN_i,t +  b₅ ln INF_i,t+ b₆  ln HDI_i,t + z_t +e _i,t     (1)

Yukarıdaki modelde GDP_i,t, t dönemindeki kişi başına reel GSYİH’yı, INV yatırım oranını, n nüfus artış oranını, h sermayenin değer kaybetme oranını, g*  teknolojik gelişme oranını göstermektedir [2] . Mankiw-Romer-Weil’i izleyerek g+h=0,05 olarak kabul edilmiştir. Diğer değişkenlerden OPEN, ekonominin dışa açılma oranını, INF enflasyon oranını ve HDI İnsani Kalkınma Endeksini göstermektedir. Modeldeki a_i terimleri her ülke için sabit spesifik etkileri (fixed specific effects) göstermektedir. Girişte de değinildiği gibi panel veriler ekonometri tekniğinin yatay-kesit verilerine göre en önemli üstünlüğü, ülkeye özgü gözlenemeyen ancak üretim fonksiyonu üzerinde etkili olduğu düşünülen doğal kaynaklar, sosyal, politik ya da ekonomik kurumların işleyişi vb. faktörleri dikkate almasıdır. İşte bu faktörler, panel verilerin kullanıldığı modellerde a_i kukla değişkenleri tarafından temsil edilmektedir. Islam’a (1995) göre sabit spesifik etkiler başlangıç yılındaki işgücünün verimliliğine bağlıdır. Ekonomik büyüme modelindeki z_t terimleri ise zaman etkilerini (time effects) göstermektedir. Bu terimlerin modele alınmasının nedeni, zaman zaman ortaya çıkan ve geçici olarak ekonomik büyümeyi etkileyen dışsal şokların (petrol şokları, finansal krizler vb.) dikkate alınmasını sağlamaktır.

Modelde kullanılan büyüme oranı, kişi başına GSYİH’daki (GDP) beş yıllık farkın logaritmasının alınmasıyla bulunmuştur. Yani ln (GDP_i,1975 )- ln (GDP_i,1970)………………  ln (GDP_i,1995 ) - ln (GDP_i,1990) şeklinde hesaplanmıştır. ln(GDP_i,t-1) bir önceki dönemin kişi başına düşen reel GSYİH’nın logaritmasını göstermektedir. ln (GDP_i,1970 )…….ln (GDP_{i, 1990}) şeklinde modele alınmıştır.

Ayrıca bu terim şartlı yaklaşma (conditional convergence)’yı temsil etmektedir. Şartlı yaklaşma kavramı Solow (1956) ve Swan (1956)’ın modellerinin sonuçlarından birisidir ve ülkelerin gelir düzeyinin birbirlerine yaklaşma sürecini ifade eder. Yani başlangıç yılındaki kişi başına düşen reel GSYİH uzun dönemdeki değerine oranla ne kadar düşükse, ekonomik büyüme de o kadar hızlı olacaktır. Bu özellik, sermayenin azalan verimler kanununa tabi olduğunu varsayan neoklasik hipotezin doğal sonucudur. “Ülkeler arası gelir düzeyi birbirine şartlı yaklaşır çünkü kişi başına sermaye ve üretimin uzun dönemdeki değerleri tasarruf eğilimine, nüfus artış hızına, üretim fonksiyonunun konumuna bağlıdır” (Barro ve Sala-i-Martin, 1994:11).

Model (1)’deki yatırım oranı (INV) beş yıllık ortalamaların logaritması [ln (INV_i,1970-1975) _…….ln (INV_i,1990-1994)] alınarak hesaplanmıştır. Aynı şekilde enflasyon oranı ve ekonominin dışa açılma oranı için beş yılık ortalamalar hesaplanmış ve bu ortalamaların logaritması alınmıştır. Modeldeki ln(h+g*+n_i,t) değişkeni ise, beş yıllık nüfus artış hızının ortalamalarına, 0,05 eklendikten sonra doğal logaritmaların eklenmesi ile bulunmuştur. Son olarak, çalışmada kullanılan İnsani Kalkınma Endeksi (HDI), Dünya Bankası tarafından yukarıda belirtilen şekilde hesaplanan İnsani Kalkınma Endeksinden kişi başına düşen reel GSYİH endeksinin çıkarılmasından sonra bulunmuştur. Dünya Bankası tarafından hesaplanan İnsani Kalkınma Endeksinin direkt olarak kullanılmamasının nedeni çoklu bağlantı sorununa yol açmama kaygısından ileri gelmektedir.

Kişi başına gelirden arındırılan İnsani Kalkınma Endeksinin her beş yıllık dönem sonundaki değerlerinin logaritması alınmıştır. Yani HDI, ln(HDI_i,1975 )…….ln(HDI_i,1995 ) şeklinde belirlenmiştir.

b)  Ekonometrik Yöntem

Çalışmada kullanılan ekonomik büyüme modeli sabit etkiler yöntemiyle (fixed effects method) tahmin edilmiştir [3] . Bu yöntemle modeli tahmin etmek için her ülke ve her dönem (1975, 1980, 1985, 1990, 1995) için bir kukla (dumy) değişken modele eklenmekte ve model en küçük kareler yöntemiyle tahmin edilmektedir. Ancak ülke sayısının fazla olduğu durumda, bu metodun pratikte uygulanması güçleşmektedir. Bundan dolayı pratikte, modeldeki bütün değişkenlerin (bağımlı değişken dahil) ortalamadan sapmaları alınarak yeni bir model oluşturulmaktadır. Bu şekilde oluşturulan yeni modele en küçük kareler yöntemi uygulanmaktadır. Modelin bu şekilde tahmin edilmesine Frish-Waugh teoremi izin vermektedir (Matyas-Sevestre, 1996).   

Bu yöntemin kullanılabilmesi için, spesifik etkilerin (a_i) varolması ve bu etkilerin ülkeden ülkeye değişmekle birlikte zaman içinde sabit kalmaları gerekmektedir. Ayrıca zaman etkilerinin varlığı ve bu etkilerin de ülkeden ülkeye değişmediği yani sabit olduğu hipotezinin test edilmesi gerekmektedir. Bunun için Hausman ve Fisher testleri yapılmıştır. Test edilen birinci hipotez şu şekilde yazılabilir :

 H₀ : Kişisel (individual effects) ya da zamansal (time effects) etkiler yoktur.

 H_A : H₀^C

Yukarıdaki ifadede, SS_r klasik en küçük kareler yöntemiyle tahmin edilen modelin hata kareler toplamını, SS sabit etkiler yöntemiyle tahmin edilen modelin hata kareler toplamını, N ülke sayısını, T incelenen dönem sayısını ve K açıklayıcı değişken sayısını göstermektedir.

Eğer Q > F(N+T-2, N.T-N- T-K+2) ise H₀ hipotezi reddedilir. Bu durumda kişisel ve zamansal etkilerinin olduğu söylenebilir.

Birinci hipotezin test edilmesiyle spesifik etkilerin olup olmadığına karar verildikten sonra, bu etkilerin sabit ya da rassal olup olmadığını anlamak için Hausman testi uygulanmaktadır:

 H =(b_within- b_FGLS )' (Vb_within- Vb_FGLS )^-1 ( b_within- b_FGLS )

Yukarıdaki ifadede, b_within grup içi tahminciyi (sabit etkiler tahmincilerini), FGLS genelleştirilmiş en küçük kareler tahmincisini, Vb_within ve Vb_FGLS terimleri varyans ve kovaryans matrislerini temsil etmektedir.

Eğer H ³ X²  (k_within) ise, etkilerin sabit olduğu, tersi durumda ise etkilerin rassal olduğu kabul edilir.

Tablo 1’deki Fisher ve Hausman testlerinin sonuçlarına bakıldığında, spesifik etkilerin bulunduğu ve bunların sabit olduğu görülmektedir.        

         Not : 1) Parentez içindeki değerler t testleridir.

                   2) Katsayılar a=0,05 düzeyinde anlamlıdır.

                   3) a_i ve z_t kukla değişkenlerinin katsayıları verilmemiştir.

                   4) b₂ = -b₃ hipotezi red edilmiştir.                              

c) Tahminlerin Analizi

Sabit etkiler yöntemiyle tahmin edilen ekonomik büyüme modelinin sonuçları Tablo 1’de özetlenmiştir. Tablodan görüldüğü gibi bütün değişkenlerin katsayıları anlamlıdır. Ln(GDP) değişkeninin katsayıları beklenildiği gibi negatif ve anlamlıdır. Bu durum başlangıçta gelir seviyesi düşük ülkelerin gelir seviyesi yüksek ülkeleri, gelir düzeyi açısından yakalayacağını öne süren şartlı yaklaşma (conditional convergence) hipotezinin kabul edilebileceğini göstermektedir.

Yatırım oranının (lnINV) katsayıları bütün regresyon modellerinde pozitif ve anlamlıdır. Yatırım oranının ekonomik büyüme üzerindeki olumlu etkisini gösteren bu sonuç geçmiş yıllarda yapılan çalışmaları destekler niteliktedir.   

Daha önceki uluslararası çalışmalarda olduğu gibi, bu çalışmada elde edilen sonuçlar enflasyon oranının (lnINF) ekonomik büyümeyi olumsuz etkilediğini göstermektedir. Bu sonuç enflasyonun ekonomik büyümeye olan negatif etkisinin bir kez daha kanıtlanması açısından önemlidir.

Sermayenin değer kaybetme oranı, teknolojik ilerleme oranı ve nüfus artış hızının toplamlarından oluşan Ln (h+g*+n_i,t) değişkeninin katsayıları negatif ve anlamlıdır. Bu değişkendeki % 1’lik bir artış kişi başına düşen reel GSYİH’da % 5 ile % 6 gibi oldukça yüksek sayılabilecek bir düşüşe yol açmaktadır.   Ekonominin dışa açılma oranını gösteren (ln OPEN) değişkeninin katsayılarının tümü pozitif ve anlamlıdır. Sonuçlar dışa açılma oranındaki % 1’lik bir artışın ekonomik büyümeyi yaklaşık ortalama % 0.2 artıracağını göstermektedir. Bu sonuç, bu alanda yapılan önceki çalışma sonuçlarını desteklemektedir.

Son olarak İnsani Kalkınma Endeksinin katsayıları negatif ve anlamlıdır. Bu sonuç teorik olarak beklentilere aykırı bir sonuçtur. Yatay-kesit verileriyle yapılan çalışmaların birçoğunda insani sermayeyi temsil eden değişkenlerin (okullaşma oranları, 25 yaş üstü nüfusun ortalama okula devam etme süresi, İnsani Kalkınma Endeksi vb.) ekonomik büyümeyle pozitif ilişkide olduğu bulunmuştur. Ancak belirtmek gerekir ki son yıllarda panel verilerle yapılan çalışmalar (Islam 1995, Berthelemy-Varoudakis, 1996.b) insani sermeyenin ekonomik büyümeyi olumsuz etkilediğini ortaya koymuşlardır. Bu anlamda çalışmada elde edilen sonuç, son çalışmaları desteklemektedir. Panel verilerle yapılan çalışmalar insani sermayenin zaman boyutunu da dikkate aldıklarından, insani sermayenin ekonomik büyüme üzerindeki etkisi beklenildiğinden daha farklı çıkmaktadır. Bunun en büyük nedeni daha önceden bahsedilen çoklu dengenin ve eşik etkilerinin ekonomik büyüme sürecinde kopukluklara neden olmasıdır. Çok yeni bir çalışmada Kalaitzidakis-Mamuneas-Savvides ve diğerleri (2001) tarafından ileri sürülen ve temeli Durlauf - Jonhson (1995)’a dayanan büyüme sürecinde eşik etkileri ve çoklu denge kavramları, insani kalkınma ve ekonomik büyüme içinde söz konusu olabilir. İnsani kalkınma yaratacağı dışsallıklarla işgücü verimliliğini artırarak ekonomik büyümeyi etkilerken, ekonomik büyüme hızının artmasından dolayı yükselen gelir seviyesi insani gelişmeyi pozitif yönde etkileyecektir. İnsani kalkınma ve ekonomik büyüme arasındaki bu tür etkileşimler, büyüme sürecinde iki istikrarlı denge noktasının oluşmasına neden olacaktır.(Berthelemy-Varoudakis, 1996.b:9). Birinci istikrarlı denge noktası “yüksek dengeyi”, diğer istikrarlı denge noktası ise “düşük dengeyi” verecektir. Yüksek denge noktasında, normal bir insani kalkınma seviyesine ve yüksek büyümeye ulaşılırken, düşük denge noktasında, düşük büyüme ve yetersiz insani kalkınma ile karşı karşıya kalınacaktır. Bu iki istikrarlı denge arasında üçüncü bir istikrarsız denge noktası oluşarak eşik seviyesini belirleyecektir.

Eşik etkilerinin ekonomik büyüme üzerinde etkili olduğu durumlarda, ekonomik büyüme ve insani kalkınma arasındaki ilişkiler, büyüme sürecindeki kopuklukları dikkate almayan doğrusal fonksiyonlar tarafından tam olarak açıklanamaz (Berthelemy-Varoudakis, 1996: 9). Eşik etkileri mevcutsa, panel veriler yöntemiyle tahmin edilen modellerde ekonomik büyüme ve insani kalkınma arasındaki ilişkiler, her ülkeye has spesifik sabit etkileri gösteren a_i terimleri tarafından dikkate alındığı sürece, güvenilir biçimde gözlenemeyecektir.

Berthelemy-Varoudakis (1996.b)’in de belirttiği gibi verimlilik artışını etkileyen faktörler, panel veriler yöntemiyle elde edilen spesifik sabit etkilerin üzerinde etkili faktörlerin analiz edilmesiyle belirlenebilir. Hatırlatmak gerekir ki, her ülkeye özgü sabit spesifik etkiler teorik olarak başlangıç yılındaki işgücünün verimliliğini gösterir (Islam,1995). İşgücü verimliliği ise insani gelişme seviyesiyle yakından ilişkilidir.             

d) Çoklu Denge ve Eşik Etkilerinin Test Edilmesi

Çoklu denge ve eşik etkileri üç aşamada test edilebilir. İlk aşamada tablo 1’deki 4. regresyondan  (eq.1.4) elde edilen tahminler kullanılarak 76 ülkeye ait sabit etkiler (a_i ) çekilir. İkinci aşamada ülkeler arasındaki işgücü verimlilik farklarını etkileyen faktörler test edilir. Son aşamada verimliliğin insani sermaye ile ilgili eşik etkilerinin ortaya çıkarılması amacıyla, sabit etkilerin diğer faktörler üzerine regresyonunun yapısal değişimi (zaman içinde regresyon katsayılarının değişip değişmediği) Chow testleriyle analiz edilir.

İkinci olarak, veriler İnsani Kalkınma Endeksine göre küçükten büyüğe doğru sıralanır ve son olarak tablo 2’deki eq.2.2 regresyonunun yapısal değişimi ardarda yapılan Chow testleriyle test edilir. 

Chow testleri (a=0.01 anlamlılık düzeyinde) 59. gözleme ve İnsani Kalkınma Endeksinin 0.856 değerine karşılık gelen bir kopukluk noktasının olduğunu göstermektedir. Bu kopukluk noktası, insani kalkınma düzeyinin düşük olduğu 58 ülkenin ve insani kalkınma seviyesinin yüksek olduğu 18 ülkenin olduğunu göstermektedir. Bu iki ülke grubu değişik büyüme patikaları izlemektedir. Her iki ülke grubuna ayrı ayrı yapılan regresyon sonuçları, insani kalkınma seyisinin ekonomik büyüme üzerinde çok önemli etkisi olduğu savını doğrulamaktadır. Ancak tablo 2’den de görülebileceği gibi, birinci grup ülkede, yani insani kalkınma seviyesi belirli bir eşik değerin (0.856) altında kalan ülkelerde, insani kalkınma seviyesindeki % 1’lik bir artış ekonomik büyümeyi  sadece % 1.13 oranında artırmaktadır (eq.2.2). Oysa ikinci grup ülkede (insani kalkınma seviyesinin 0.856 eşik değerini geçtiği ülkelerde), insani kalkınma seviyesindeki % 1’lik bir artış, ekonomik büyümeyi % 11.42 oranında artırmaktadır (eq.2.3). Görüldüğü gibi, insani kalkınma seviyesi belirli bir kritik değeri aştıktan sonra ekonomik büyümeyi çok büyük oranda etkilerken, belirli bir kritik seviyenin altında kalınca ekonomik büyüme üzerindeki etkisi sınırlı kalmaktadır. Bu durum İnsani Kalkınma Endeksi yerine kukla (dumy) değişken kullanılarak 76 ülke için yapılan regresyon sonuçlarından daha açıkça görülmektedir. İnsani kalkınma seviyesi, eşik değeri olan 0.856’dan daha küçük olan ülkeler için 1 değerini alan kukla değişkeni negatif ve anlamlıdır. Bu sonuç insani kalkınma seviyesi belirli bir düzeye ulaşmayan ülkelerde ekonomik büyümenin, insani kalkınmada daha yüksek seviyelere ulaşmış ülkelere oranla daha düşük olacağı hipotezini doğrulaması açısından önemlidir.

Ayrıca insani kalkınma düzeyinin yüksek olduğu 18 ülkenin [5] büyük çoğunluğunu, kişi başına gelir seviyesi yüksek ülkeler oluşturmaktadır. Bu sonuç gelir seviyesi ve insani kalkınma düzeyinin birbirinden etkilendiği hipotezini güçlendirmektedir.

Not :1) ALFA : Eq.2 regresyonundan elde edilen sabit etkiler (a_i )

2) HDI < 0.855 Þ DUMY =1, HDI ³ 0.855  Þ DUMY=0

3) Katsayıların standart hataları White tahmincisiyle düzeltilmiştir.

4) Parentez içindeki değerler t testleridir.

III. Sonuç

Bu çalışmada insani kalkınma ve ekonomik büyüme arasındaki ilişkiler panel veriler ekonometrisiyle incelenmiştir. 76 ülkeyi kapsayan ve 1970-1995 dönemi için 5 yıllık verilerle yapılan çalışma, insani kalkınma düzeyinin ekonomik büyüme ile negatif ilişkili olduğunu göstermektedir. Teorik bulgulara ve yatay-kesit verileriyle yapılan ampirik çalışmalara aykırı bu sonucu açıklamak için, insani kalkınmanın ekonomik büyüme üzerinde eşik etkilerinin olduğu ve bu etkilerin çoklu dengeye yol açtığı hipotezi test edilmiştir.

Yapılan testler gerçekten de ekonomik büyüme sürecinde eşik etkilerinin ve çoklu dengenin olduğunu göstermiştir. Test sonuçları ayrıca insani kalkınma yönünden birbirinden farklı iki grup ülke olduğunu ve bu ülkelerin farklı büyüme politikaları izlediklerini ortaya koymuştur. Başka bir ifadeyle, insani kalkınma yönünden bir grup ülkenin (58 ülke) belirli bir kritik seviyenin altında kaldığı, ikinci grupta yer alan 18 ülkenin ise insani kalkınma seviyesi yönünden kritik değeri geçtiği anlaşılmıştır. İki grup ülke, insani kalkınmanın ekonomik büyüme üzerindeki etkisi bakımından birbirinden ayrılmaktadır. Birinci grup ülkede insani kalkınma seviyesindeki artış ekonomik büyümede yaklaşık aynı oranda artış sağlarken, ikinci grup ülkede insani kalkınma seviyesindeki bir artış ekonomik büyümede yaklaşık 11 kat artış sağlamaktadır. Ayrıca yapılan regresyon sonuçları insani kalkınma seviyesi belirli bir düzeyi aşmış ülkelerde aynı zamanda kişi başına gelir düzeyinin yüksek olduğunu göstermiştir.

Elde edilen bu sonuç, insani kalkınmanın işgücü verimliliğini artırarak ekonomik büyümeyi hızlandıracağı ve hızlanan ekonomik büyüme sonucu elde edilen gelir artışının da işgücünün bakımı için ayrılan kaynakları çoğaltarak insani kalkınmaya katkıda bulunacağı hipotezini doğrulamaktadır.

Kaynakça

BARRO-LEE (2000) Database on Years of Schooling  www.nber.org.

BARRO R.J.,  SALA-I-MARTIN X. (1994), Economic Growth , McGraw-Hil, New-York.

BERTHELEMY J.C., VAROUDAKIS A.(1996.a), “Economic Growth, Convergence Clubs, and The Role of Financial Development”, Oxford Economic Papers, 300-328.

BERTHELEMY J.C., VAROUDAKIS A. (1996.b),  “Développement Financier, Réformes Financières et Croissance: Une Approche en Données de Panel”, OCDE, Paris, 1-22. 

DURLAUF S.N., JOHNSON P.A .(1995), “Multiple Regimes and Cross-Country Growth Behavior” Journal of Applied Econometrics, 10, 365-384.

ISLAM N.(1995), “Growth Empirics a Panel Data Approach”, Quarterly Journal of Economics, 110, 1127-1170.

GREGORIO D., GUIDOTTI P.E.(1995), “Financial Development and Economic Growth”,  World development, 23(3), 433-448.

KNIGHT M., LOAYZA N., VILLANUEVA D.(1993), “Testing  The Neoclassical Theory of Economic Growth: a Panel Data Approach”,  IMF Staff Papers,  40,  512-541.

MANKIW G.N., ROMER D., WEIL D.N. (1992), “A Contribution to The Empirics of Economic Growth” , Quarterly Journal of Economics, 107, 407-437.

MATYAS L., SEVESTRE P.(1996), “The Econometrics of Panel Data”, Kluwer Academic Publishers, Londres.

RAMIREZ A., RANIS G. STEWART F.(1997) “Economic Growth and Human Development”, Discussion Paper  no: 787, Economic Growth Center, Yale Center, 1-47.

SOLIMANO A., PINDYCK R.(1993), “Economic Instability and Aggregate Investment”, NBER Working Paper, 4380.

SOLOW R.(1956), “A Contribution to the Theory of Economic Growth”, Quaterly Journal of Economic,70, 65-94.

SWAN T. W.(1956), “Economic Growth and Capital Accumulation”, Economic Record, 32, 334-361.

[5] İsrail, Belçika, Fransa, İrlanda, Şili, Norveç, İtalya, İsveç, Sri Lanka, Yunanistan, İngiltere, Hollanda, Yeni Zelanda, Kosta Rica, İspanya, İzlanda, Avustralya, A.B.D, Kanada.

Arş.Gör.Mine Yılmazer

Nazilli İ.İ.B.F. Adnan Menderes Üniversitesi

Ögr.Gör.Dr.Bülent Güloğlu

Adnan Menderes Üniversitesi Nazilli İ.İ.B.F.

---Alıntıdır--- {/joso}

Son Güncelleme : 07-10-2008 19:21

Ortalama Üye Değerlendirmesi

   (0 Oylama)